Emotionele ontwikkeling in de gehandicaptenzorg
In de gehandicaptenzorg kijken we vaak naar wat iemand kan en begrijpt. Net zo belangrijk is: wat kan iemand emotioneel aan?
Verstandelijke, praktische en emotionele groei lopen niet altijd synchroon. Zo kan een cliënt van 30 jaar fantastische praktische vaardigheden hebben, maar zich in de basis emotioneel veilig voelen op het niveau van een driejarige.
De Schaal voor Emotionele Ontwikkeling (SEO) helpt om juist die emotionele leeftijd te ontdekken. Wanneer je weet in welke fase een cliënt zich bevindt, sluit je jouw begeleidingsstijl moeiteloos aan op wat diegene echt nodig heeft.
Adaptiefase (0-6 maanden)
In deze fase heeft de cliënt behoefte aan structuur, voorspelbaarheid, weinig prikkels en fysieke nabijheid. Als begeleider kun je dichtbij blijven en helpen om de rust terug te brengen. Te veel praten, confronteren of vragen waarom iemand bepaald gedrag laat zien, is in deze fase minder passend. Vooral belangrijk is: eerst veiligheid en rust, daarna pas verder.
Hechtingsfase/ Eerste socialisatiefase (6-18 maanden)
Hier ontwikkelt de cliënt het vermogen om zich te hechten en ontstaan de eerste sociale interacties.
Vertrouwen staat centraal. Als begeleider ben jij de voorspelbare en de veilige basis waarop de cliënt kan terugvallen. Door kleine, betrouwbare handelingen, zoals benoemen dat je terugkomt, help je de cliënt vertrouwen op te bouwen en sociale verbindingen aan te gaan.
Individualisatiefase (18 maanden – 3 jaar)
De cliënt begint zich te onderscheiden van anderen en ontwikkelt steeds meer een gevoel van eigen identiteit en autonomie. De cliënt wil ontdekken, kiezen en zelf dingen doen. Jij bent er om ruimte te geven binnen duidelijke en veilige grenzen. Tegelijkertijd vorm je een veilige terugvalbasis. Zelf laten proberen betekent niet volledig loslaten.
Identificatiefase (3-7 jaar)
De cliënt gaat zich in deze fase spiegelen aan belangrijke mensen in de omgeving. Goede voorbeelden helpen om te begrijpen wat passend gedrag is. Initiatief, succeservaringen en zelfstandigheid zijn in deze fase belangrijk. Jij stimuleert initiatief en geeft positieve feedback. Bijvoorbeeld: ‘Je vond het spannend en toch heb je het geprobeerd.’ Dat zegt meer dan alleen: ‘Goed gedaan.’
Realiteitsbewustwordingsfase (7-12 jaar)
In deze fase ontwikkelt de cliënt een realistischer zelfbeeld. Het is belangrijk dat je begeleiding biedt bij het omgaan met teleurstellingen en het ontwikkelen van probleemoplossende vaardigheden.
Voor de cliënt krijgen vriendschappen, de groep en ergens bij horen meer betekenis. Ook kan de cliënt steeds meer verantwoordelijkheid nemen, zelf oplossingen bedenken en samen reflecteren. De mening van vrienden gaat daarbij zwaarder wegen. Je blijft als begeleider beschikbaar, maar geeft ruimte om eigen ervaringen op te doen en te groeien.
Sociale individualisatiefase / sociale autonomie (12-18 jaar)
In de puberteit vinden veel lichamelijke en geestelijke veranderingen plaats. Cliënten zijn op zoek naar hun identiteit en sociale groep en willen graag gezien worden door anderen.
Leeftijdsgenoten worden belangrijker en iemand kan zich ook meer gaan afzetten tegen begeleiders of andere gezagsfiguren.
Begeleiding verschuift steeds meer richting coachen. Je kunt bijvoorbeeld zeggen: ‘Probeer het zelf en ik ben er als je me nodig hebt’.
Sociale verantwoordelijkheidsfase
Eigen verantwoordelijkheid, vrijheid, relaties en intimiteit staan centraal. De cliënt maakt eigen plannen en keuzes. Als begeleider kun je meedenken, spiegelen en als klankbord dienen, zonder automatisch je mening te geven of alles te willen weten.
Goede begeleiding kan hierbij juist betekenen: een stapje terug doen.
Kennis van emotionele ontwikkeling helpt om beter te begrijpen wat er achter gedrag zit. Want wat heeft iemand eigenlijk van jou nodig: nabijheid, duidelijke grenzen of juist wat meer ruimte?
Door daarbij aan te sluiten, geef je begeleiding die past bij de cliënt en bij waar diegene op dat moment staat.
Bronnen: